Құқықтық мемлекеттің шынайы қуаты азаматтарының құқықтарын қаншалықты қорғай алатынымен айқындалады

Конституцияны мемлекеттің құқықтық іргетасы деп қана қарастыру жеткіліксіз. Оның мазмұны елдегі билік жүйесін реттеумен шектелмейді. Конституция – адам мен мемлекет арасындағы сенімнің, жауапкершіліктің және өзара құрметтің негізгі өлшемі. Өйткені мемлекеттің даму деңгейі экономикалық көрсеткіштермен немесе инфрақұрылымның көлемімен ғана емес, ең алдымен, әрбір азаматтың құқықтары мен бостандықтарының қаншалықты қорғалғанымен бағаланады.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы ретінде айқындалған. Бұл қағида – жай ғана құқықтық тұжырым емес, мемлекеттік саясаттың мазмұнын белгілейтін іргелі ұстаным. Оның мәні – кез келген мемлекеттік шешімнің түпкі мақсаты адам игілігіне қызмет етуі керектігінде. Демек, заңның сапасы да, мемлекеттік орган жұмысының тиімділігі де, қоғамдық институттардың беделі де азаматтың құқығы мен қадір-қасиетіне қаншалықты құрмет көрсетілетіні арқылы бағалануға тиіс.

Құқықтың болуы мен оның нақты қорғалуы – екі бөлек мәселе

Құқықтық мемлекеттің басты ерекшелігі – азаматқа құқық берумен ғана шектелмей, сол құқықты жүзеге асыруға мүмкіндік жасау. Адамның заң алдында тең болуы қағаз жүзіндегі норма болып қалмауы керек. Ол күнделікті өмірде, мемлекеттік қызмет алуда, еңбек қатынастарында, білім мен медициналық көмекке қол жеткізуде және сот арқылы қорғану барысында нақты көрініс табуы қажет.

Мәселен, азамат өз құқығы бұзылған кезде қайда жүгіну керектігін білсе, оның өтініші уақытында әрі әділ қаралса, қабылданған шешімнің себебі түсіндірілсе, бұл – құқықтық мемлекеттің жұмыс істеп тұрғанының белгісі. Ал адам өз мәселесін шешу үшін бірнеше мексенің табалдырығын тоздырып, заңды құқығын дәлелдеуге мәжбүр болса, онда құқықтық кепілдіктердің іс жүзінде орындалуына қатысты сұрақтар туындайды.

Сондықтан азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттырумен қатар, мемлекеттік органдардың ашықтығы мен есептілігін күшейту де маңызды. Құқықты білетін азамат өз мүддесін қорғай алады, ал өз міндетін терең түсінетін мемлекеттік қызметші азаматпен қарым-қатынаста заңдылық пен әдепті басшылыққа алады. Екі тараптың да жауапкершілігі артқанда ғана қоғамда заңға деген сенім қалыптасады.

Адамның қадір-қасиеті – заңнан тыс қалмайтын құндылық

Адам құқығы туралы сөз болғанда, көбіне өмір сүру, еңбек ету, білім алу немесе жеке меншікке ие болу құқықтары аталады. Алайда осы құқықтардың барлығымен қатар жүретін маңызды ұғым бар. Ол – адамның қадір-қасиеті.

Қадір-қасиет дегеніміз – адамның қоғамдағы лауазымына, материалдық жағдайына, жасына, тұрғылықты жеріне немесе әлеуметтік мәртебесіне тәуелді емес құндылық. Әрбір адам құрметке лайық. Сондықтан ешкімді кемсітуге, қорлауға, күш көрсетуге немесе өз құқығын пайдалану мүмкіндігінен негізсіз айыруға болмайды. Конституцияның адам қадір-қасиетіне қол сұғылмауы туралы нормасы осы ұстанымды бекітеді.

Бұл қағиданың маңызы отбасыдан бастап, білім беру ұйымдарына, жұмыс орындарына және мемлекеттік мекемелерге дейінгі барлық ортада көрінеді. Мәселен, баланың пікірін тыңдау, қызметкердің ар-намысын құрметтеу, қарт адамның өтінішіне бейжай қарамау немесе әлеуметтік жағдайы төмен азаматқа тең мүмкіндік беру – адам қадірін мойындаудың нақты көріністері. Құқықтық мәдениет осындай қарапайым қарым-қатынастардан басталады.

Әсіресе цифрлық кеңістіктегі әдеп пен жауапкершілік мәселесі өзекті. Әлеуметтік желіде біреуді қорлау, жеке мәліметін рұқсатсыз тарату немесе дәлелсіз айып тағу адамның абыройына нұқсан келтіруі мүмкін. Технологияның дамуы адам құқығын қорғау қажеттілігін жоймайды, керісінше, оны жаңа қырынан қарастыруды талап етеді.

Мемлекеттің міндеті – биліктің мүмкіндігін емес, азаматтың құқығын қорғау

Конституциялық қағидалардың өміршеңдігі мемлекеттік биліктің қалай жүзеге асырылатынына тікелей байланысты. Билік өкілеттігі заңмен белгіленеді, ал оны жүзеге асыратын әрбір орган мен лауазымды тұлға өз әрекетінің құқықтық негізін түсіндіре білуі керек. Мемлекеттік мүдде мен азаматтың құқығы бір-біріне қарсы қойылатын ұғымдар емес. Қоғамдық тәртіпті сақтау да, қауіпсіздікті қамтамасыз ету де заңдылық пен адам құқықтарын құрметтеу арқылы іске асуға тиіс.

Бұл жерде әділ рәсімнің маңызы ерекше. Азаматтың өтінішіне жауап беру, қабылданған шешімнің негізін көрсету, шағымдану мүмкіндігін қамтамасыз ету және тараптардың дәлелдерін тыңдау – басқару мәдениетінің маңызды көрсеткіштері. Өйткені әділдік тек түпкілікті шешіммен өлшенбейді, оған жеткізетін үдерістің де ашық әрі заңды болуы қажет.

Конституцияның 13-бабында әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау құқығы бекітілген. Бұл – азаматтың мемлекеттік шешімдерге немесе өзге тұлғалардың әрекеттеріне қатысты заңды жолмен қорғануына мүмкіндік беретін маңызды кепілдік. Алайда құқықты қорғау тетіктері азаматқа түсінікті, қолжетімді және тиімді болғанда ғана олардың қоғамдық маңызы арта түседі.

Сондықтан құқықтық мемлекетті нығайту – тек жаңа заңдар қабылдау емес. Бұл – заң талаптарының бірізді орындалуын қамтамасыз ету, азаматтардың өтініштеріне мұқият қарау, құқық бұзушылыққа дер кезінде ден қою және әрбір адамның заң алдында тең екенін іс жүзінде дәлелдеу.

Құқық пен жауапкершілік – біртұтас ұғым

Адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау оның қоғам алдындағы жауапкершілігін жоққа шығармайды. Керісінше, құқықтық мәдениет адамның өз құқығын білуімен қатар, өзгенің де дәл сондай құқықтары бар екенін түсінуінен қалыптасады. Сөз бостандығы басқа адамның ар-намысына нұқсан келтіруге, жеке еркіндік өзгенің қауіпсіздігіне қатер төндіруге, ал жеке мүдде қоғамдық тәртіпті елемеуге негіз бола алмайды.

Осы тұрғыдан алғанда, заңға құрмет тек жазадан қорқу арқылы қалыптаспауы керек. Ол адамның ішкі сеніміне, қоғамдық мәдениетіне және әділдікке деген көзқарасына айналғанда ғана тұрақты нәтиже береді. Отбасында балаға өзгенің құқығын құрметтеуді үйрету, мектепте құқықтық сауаттылықты дамыту, жастардың заңды шешім қабылдауына жағдай жасау – болашақ қоғамның құқықтық негізін қалыптастыратын маңызды қадамдар.

Құқықтық сана жоғары қоғамда азамат заңды айналып өтудің жолын іздемейді, мәселені заңды тәсілмен шешуге ұмтылады. Ал мемлекеттік институттар азаматтың заңды талабын кедергі емес, өз қызметінің сапасын бағалауға мүмкіндік беретін негіз ретінде қабылдайды.

Адамға құрмет – дамудың сапалық көрсеткіші

Конституцияның адамды басты құндылық ретінде тануы мемлекеттік басқарудың барлық деңгейіне ортақ өлшем болуы тиіс. Бұл ұстаным ауылдағы тұрғынның мәселесін шешуден бастап, әлеуметтік қолдаудың тиімділігіне, сапалы білім мен медициналық қызметтің қолжетімділігіне, қоғамдық қауіпсіздік пен цифрлық құқықтарды қорғауға дейінгі көптеген бағытты қамтиды.

Райымбек ауданы сияқты ауылдық өңірлер үшін де бұл қағиданың практикалық маңызы зор. Азаматтың тұрғылықты жеріне қарамастан сапалы мемлекеттік қызмет алуы, құқықтық көмекке қол жеткізуі, өз мәселесін ашық жеткізе алуы және заңды мүддесінің қорғалуына сенуі – мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты нығайтады. Өйткені құқықтың құндылығы оның барлығына бірдей қолжетімді болуымен өлшенеді.

Қорытындылай айтқанда, Конституцияның басты мұраты – адамды құқықтық жүйенің жай ғана қатысушысы емес, мемлекеттік саясаттың негізгі бағдары ретінде тану. Адамның өмірі, еркіндігі, ар-намысы мен қадір-қасиеті қорғалған жерде қоғамдық сенім нығаяды, азаматтық жауапкершілік артады және мемлекеттің тұрақты дамуына берік негіз қаланады.

Конституцияның шынайы күші оның мәтінінде ғана емес, әрбір азаматтың күнделікті өмірінде сезілетін әділдігінде. Адам өзін құрметтелген, құқығы қорғалған және пікірі ескерілген тұлға ретінде сезінгенде ғана заңға деген сенім нығайып, құқықтық мемлекет идеясы нақты қоғамдық құндылыққа айналады.