Конституцияны тек мемлекеттік құрылымның негізін айқындайтын заңдар жиынтығы деп қабылдау жеткіліксіз. Оның шынайы мәні – адам өмірінің сапасына, қоғамдағы әділеттілікке және әр азаматтың өз құқығын еркін жүзеге асыру мүмкіндігіне қаншалықты ықпал ететінінен көрінеді. Өйткені мемлекеттің қуаты тек экономикалық көрсеткіштермен, салынған ғимараттармен немесе қабылданған бағдарламалармен өлшенбейді. Оның басты өлшемі – сол елде адамның қаншалықты қорғалғаны, еңбегінің бағалануы және қадір-қасиетінің сақталуы.
«Адам, оның құқықтары мен қадір-қасиеті – Конституцияның басты назарында» деген ұстанымның астарында үлкен қоғамдық жауапкершілік жатыр. Бұл – азаматты мемлекеттік саясаттың жай ғана қатысушысы емес, барлық шешімнің түпкі мақсаты ретінде тану. Демек, заңның әрбір талабы, мемлекеттік органның әрбір әрекеті және қоғамдық институттардың қызметі адам мүддесімен сабақтасуы тиіс.
Конституциялық құқықтардың құндылығы олардың қағаз жүзінде жазылуымен емес, күнделікті өмірде қаншалықты орындалуымен айқындалады. Мәселен, сапалы білім алу құқығы – баланың болашағына жол ашатын мүмкіндік болса, медициналық көмекке қол жеткізу – адам өмірі мен денсаулығын қорғаудың кепілі. Еңбек ету құқығы азаматтың өз әлеуетін жүзеге асыруына жағдай жасаса, әлеуметтік қолдау жүйесі қоғамдағы осал топтардың шет қалмауына ықпал етеді.
Алайда құқық пен міндетті бір-бірінен бөліп қарастыруға болмайды. Өз құқығын білетін азамат өзгенің де құқығына құрметпен қарайды. Қоғамдық тәртіпті сақтау, заң талаптарын орындау, өзгенің ар-намысына нұқсан келтірмеу, ортақ мүлікке жауапкершілікпен қарау – құқықтық мәдениеттің негізгі белгілері. Яғни құқықтық мемлекет тек заң шығару арқылы емес, сол заңды құрметтейтін азаматтық сананы қалыптастыру арқылы орнығады.
Бұл ретте адам қадір-қасиетін қорғау мәселесі мемлекеттік мекемелердің қызметімен ғана шектелмейді. Ол отбасындағы қарым-қатынастан, мектептегі тәрбие мен ұстаздың оқушыға көзқарасынан, жұмыс берушінің қызметкерге қатынасынан, қоғамдағы өзара сыйластықтан басталады. Адамды кемсіту, күш көрсету, әлсіздің құқығын елемеу немесе әлеуметтік жағдайына қарай алалау – құқықтық қоғамның қағидаттарына қайшы әрекеттер. Сондықтан адамға құрмет мәдениеті қоғамдық сананың ажырамас бөлігіне айналуы қажет.
Тағы бір маңызды мәселе – заң алдындағы теңдік. Азаматтың тұрғылықты жеріне, әлеуметтік жағдайына, кәсібіне немесе қоғамдық мәртебесіне қарамастан, оның құқықтары бірдей қорғалуы тиіс. Әсіресе шалғай ауылдардағы тұрғындардың сапалы медициналық қызметке, білімге, құқықтық көмекке және мемлекеттік қызметтерге қол жеткізуі осы қағидаттың нақты көрінісі болмақ. Өйткені адамның құқығы оның қай жерде тұратынына байланысты шектелмеуі керек.
Бүгінде цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект қоғам өміріне терең еніп жатқан кезеңде адам құқығын қорғаудың жаңа қырлары да пайда болуда. Жеке деректердің қауіпсіздігі, ақпараттық кеңістіктегі ар-намысты қорғау, цифрлық қызметтерге тең қолжетімділік – конституциялық құндылықтардың заманауи мазмұнын толықтыратын мәселелер. Технология адамға қызмет етуі керек, ал оның дамуы азаматтың жеке өміріне қол сұғуға немесе құқықтарын шектеуге негіз болмауы тиіс.
Түптеп келгенде, Конституцияның өміршеңдігі оны қаншалықты жиі насихаттаумен емес, оның қағидаттарының қоғам тіршілігіне қаншалықты терең сіңуімен өлшенеді. Азамат өз құқығын қорғау үшін әуре-сарсаңға түспесе, әділдікке қол жеткізу мүмкіндігіне сенсе, ал әрбір мемлекеттік шешім адам мүддесін ескерсе, құқықтық мемлекеттің іргетасы нығая түседі.
Өйткені мемлекеттің ең басты байлығы – оның аумағы да, материалдық қоры да емес, сол елде өмір сүріп жатқан адам. Адамның қадірі қорғалған жерде қоғамның сенімі қалыптасады, сенім бар жерде тұрақтылық орнығады. Ал әділеттілікті ту еткен мемлекет қана болашақ ұрпаққа берік құқықтық мұра қалдыра алады.