Неке- бір-бірін өмірлік жарым деп танып,  мәңгі бірге болуды таңдап, өмірдің ыстығы мен суығына бірге төзуге дайын болып, құрылатын одақ. Некенің негізгі, қалыпты сипаты осы. Дегенмен, барлық жұптың отбасылық одағы сәтті бола бермейді. Әрине, алдағы уақытта, алдағы өмірде не боларын ешкім жорамалдай алмасы анық, дегенмен, таңдауды аса мұқият әрі терең толғаныстан өткізіп барып жасау- көп кеселдің алдын алады, соның ішінде, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың да орын алуын тежейді.

   Таңдауды ойланып жасау қажеттігін үнемі қағидаға балап, қайталаудан жалықпаймыз, дегенмен, бұл қағиданың да іске жарамсыз болып қалуы әсте мүмкін. Себебі, адам баласын толық танып білу- қиын шаруа.

    Құрылған барлық отбасы – теріс таңдау емес. Дегенмен, отбасын құрып, құтты орныма қонамын деп шарқ ұратын аруларға барған жері әрдайым құтты орын бола бермейтіні өкінішті.

    Бүгінгі күні тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі әлем бойынша аса маңызды мселелер мінберінен түспей отыр. Отбасындағы түсініспеушіліктерді қарапайым әңгімелесумен, ашық диалогпен шешу жолы тіпті қолданыстан шығып барады. Оны шектен тыс агрессия алмастыруда. Отбасында түрлі сипатта шағын келіспеушіліктердің болып тұруы – заңдылық. Себебі екі түрлі адамның бір-бірін жақсы көргенімен, өзіндік көзқарастары мен жеке ұстанымдарының болары хақ. Отбасылық өмірде осынау екі түрлі көзқарас қақтығысып қалуы да әбден мүмкін. Осы орайда, ер адам мен әйел адамның жаратылыс ерекшеліктері дауды шешуде өз рөлдерін ойнайды. Психологиялық ерекшеліктеріне орай, бірі ақылға келуді ұсынуы шарт.  Бастысы- екі тарап та агрессивті күйлерін бақылауда ұстағандары жөн.

   Тұрмыстық зорлық-зомбылық жасалу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Олар, күш көрсету, жыныстық, психологиялық, экономикалық қысым.

    Талай отбасының шаңырағын шайқалтып, балалардың болашағын бұлыңғыр етіп, олардың психикасына соққы болған тұрмыстық зорлық-зомбылық адам өлімі жағдайына да алып келіп жатыр. Толассыз ақпарат айдынында тұрмыстық қысымнан жапа шеккен әйелдер оқиғасы шамадан тыс көп.

    Өмірлік аманатқа балап қолына қондырған құсына қысым жасап, әлсіз еркектің әрекетін жасап, әйелге қол көтеретін еркектерді ңде қатары көбейген. Әрине, кез келген оқиғаға екі тараптан да себеп болады. Бірақ, бір есте сақтайтыны, мәселені күшпен немесе қысыммен шешу- дұрыс жол емес.

   Біздің елімізде тұрмыстық-зорлық зомбылық мәселесін қалай шешеді? Қазақстан негізінен  отбасындағы және әйелдерге қатысты зорлық-зомбылыққа мүлдем төзбеушілік қағидатын ұстанады. Мемлекет басшысы тұрмыстық зорлық зомбылықты жойылуы қажет «тағылық» әрекет ретінде бағалап, оған қарсы әс-қимылды күшейту қажеттігін баса айтқан болатын. Тарихқа үңілсек, Еліміз Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты түбегейлі жою туралы Декларацияға (1993 жыл), БҰҰ Бала құқықтары туралы конвенциясына (1994 жыл), БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітудің барлық нысандарын жою туралы конвенциясына және оған Факультативтік Хаттамаға (1998, 2001 жылдары) қосылды. еліміз посткеңестік кеңістікте алғаш болып (2009 жылы) тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимыл туралы заң қабылдап, бұл ұғымға анықтама берді және оған қатысты жауапкершілікті бекітті.

    Тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесінде жапа шегетін көп жағдайда әйелдер мен балалар. Күш басымдығына орай, күш көрсетуші көбіне ер адамдар қауымы. Өз ашуын тізгіндей білмейтін адам отбасы үшін де, қоғам үшін де қауіпті. Тұрмыстық зорлық көрсетуші ересек адамның өзгеріп, өз қателігінен сабақ алуы екіталай. Сол себептен, бұл мәселеде сәл өткенге шегініп, бала тәрбиесі мәселесіне қайта табан тірейміз.

    Отбасындағы ұл балалар мен қыз балаларға ерекшеліктеріне қарай тәрбие үлгісі екі түрлі. Дегенмен,  қазақ отбасыларының біразында ұл мен қызға тең қарамау үрдісі үзілмей келеді. Ұл баланы шаңырақ иесі деп ұлықтап, қыз баланы қатаң қағидалармен тиюдан әрі аса алмай келе жатқан отбасылар қаншама. Иә, әйел адамның ер адамды белгілі бір дәрежеде құрмет тұтуы қажет. Дегенмен, әрдайым үстемдікке тәрбиеленген ер-азамат өзінің осынау ерекшелігін шектен тыс бағалап, нәзік жандыларды өзінен төмен таптағы қызметшісі санап, оның жеке құқықтарын шектеп, қысым жасауы мүмкін. Бүгінгідей   гендерлік теңдік ұғымы үстемдік құрған заманда әйел адамның мүмкіндіктері мен құқығын шектеу тіптен ақымақтық. Әрине, әйелдер ерлерді сыйламасын деген желеу емес бұл. Ақылды әйел ер азаматтың дәрежесін өзі-ақ үстем етіп, өз құқығын да тиісінше қорғайды. Ал, бұл қасиеттен ада қыз-келіншектерді тағы ақтаудың реті жоқ, дегенмен, оларға қол көтеріп, қатесін күш көрсету арқылы ұғындыруға тіптен жол беруге болмайды.

    Ал, жоғарыдағы аталған зорлық-зомбылық түрлерін жеке талдап көрелік,              Физикалық зорлық-зомбылық кез келген түрдегі физикалық зорлық-зомбылық болып табылады. Бұған шапалақпен ұру, тебу, жұдырықпен ұру, ұру, тебу немесе тұрмыстық заттарды пайдалану жатады. Зорлық-зомбылық жасаушы істеген ісіне өкініп, мұны істегісі келмегенін айтуы мүмкін. Бірақ олар көп жағдайда  әлі де жәбірленушіге мұны қайталай  береді.

 Жыныстық зорлық-зомбылық. Серіктестің қалауын ескермей, соның ішінде алкоголь немесе есірткінің әсерінен жыныстық жақындыққа мәжбүрлеу. Статистикаға сәйкес, әйелдердің шамамен 75%-ы өздерінің «некелік міндеттерін» олардың келісімінсіз орындайды. Бұл көбінесе әлеуметтік тұрғыдан қалыптасқан және отбасылық өмір қалай болуы керектігі туралы стереотиптерге негізделген. Сондықтан, жыныстық зорлық-зомбылық құрбандарының көпшілігі өздеріне зорлық-зомбылық көрсетіліп жатқанын түсінбейді.

     Психологиялық. Манипуляция, қорқыту, құнсыздандыру, қорлау, газлайт, немқұрайлы қарау, елемеу, оқшаулау, негізсіз қызғаныш, келеке-мазақ. Бұл қорлау түрі эмоционалдық ауытқулармен сипатталады. Алдымен, қорлаушы серіктесінсіз өмір сүре алмайтынын айтады, содан кейін оны барлық мүмкін жолмен қорлап, қадірін түсіруге тырысады. Бұл қорлау түрі ашық та, жасырын да болуы мүмкін. Қорлаушының мақсаты — жәбірленушіні моральдық тұрғыдан жою, оның өзін-өзі бағалауын истерияға, жүйке күйреуіне, психозға және тіпті суицидке дейін төмендету. «Сен әрқашан…», «Сен ешқашан табысқа жете алмайсың…», «Бұл сенің кінәң!», «Мен сен үшін бәрін істеймін, ал сен ештеңе істемейсің» — бұл қорлаушы психологиялық қорлау кезінде қолданатын бірнеше сөз тіркестері.

* Экономикалық. Қаржылық тәуелділік арқылы манипуляциялау. Қаржыны бақылау және рычаг ретінде пайдалану. Серіктестің атынан әдейі несие алу. Үй шаруашылығының шығындарын толық бақылау. Бұл жағдайда жәбірленуші әдетте өз қаражатын өзі үшін пайдалануға тырысса, кінә мен ұят сезімін сезінеді. Егер серіктестің қаражаты пайдаланылса, зорлық-зомбылық жасаушы міндеттеме сезімімен бірге кінә сезімін тудырады және сақтайды. Нәтижесінде, жәбірленуші үнемі күйзеліс пен мазасыздықты бастан кешіреді. Зорлық-зомбылық жасаушы жәбірленушінің тәуелсіз табыс көздерін барлық мүмкін жолдармен тоқтатуға тырысады.

     Кәдімгі қақтығысты немесе дауды қорлаумен шатастырмаған абзал. Қорлау дегеніміз қақтығыс, қорлау, зорлық-зомбылық және жүйелі түрде орын алатын жағдайларды білдіреді. Арнайы мамандардың пікірінше, Қорлаушы әр жолы  бәрі өзгереді деген үміт береді, осылайша құрбанды манипуляциялайды. «Мен махаббатымды осылай білдіремін», «Мен сені қатты жақсы көремін», «Мен эмоционалды адам болғандықтан осылай әрекет етемін» — қорлаушының манипуляциялық сөз тіркестерінің мысалдары.

   Тағы бір ескеретін жағдай, көптеген мәселелердегідей, зорлық-зомбылық үшін жауапкершілік 100% агрессорда емес. Зардап шеккен тарап болса да, жәбірленуші мұндай қарым-қатынаста болғаны және өзіне осылай қарауға жол бергені үшін жауапкершілік көтереді. Сонымен қатар, көпшілік өздерінің зорлық-зомбылықтың құрбаны екенін түсінбейді де. Сондай-ақ, құрбандар әрқашан әлсіз, сезімтал немесе өзара тәуелді бола бермейтінін ескерген жөн. Көбінесе белсенді және күшті адамдар зорлық-зомбылық жасаушылардың ықпалына түседі.

   Зорлық-зомбылық — біздің заманымыздың ең өзекті және маңызды психологиялық мәселелерінің бірі. Ол әрқашан өлімге әкелмейді және БАҚ-та немесе қоғамда кеңінен жарияланбайды. Әсіресе соңғы екі жылдағы өзекті және қорқынышты оқиғалардың ортасында зорлық-зомбылық тақырыбы көлеңкеде қалып отыр. Соған қарамастан, оның салмағы алкоголизм мен никотинге тәуелділіктің салмағымен салыстыруға болады. Зорлық-зомбылық әрқашан өзінің экстремалды, садистік түрінде көрінбейді, дегенмен мұндай жағдайлар көп. Бірақ бұл басқаша өмір сүруге болатынын жоққа шығармайды. Әркім бақытты болуға лайық. Азап шегумен, психологиялық немесе тіпті физикалық зиянмен жақындыққа деген ұмтылысы үшін ақы төлейтін зорлық-зомбылық құрбаны болсын немесе ішкі жалғыздық пен тыныштықтың болмауына ұшыраған шексіз қарым-қатынастар сериясында зорлық-зомбылыққа жүгінетін зорлық-зомбылық жасаушы болсын, әркім өзін және осындай улы шеңберге түсу себептерін түсіну арқылы қарым-қатынастарды басқаша құруды үйрене алады.

Ақерке БИЖАН