Адам құқығы мен бостандығы – өркениетті қоғамның басты құндылықтарының бірі. Әрбір азаматтың еркін өмір сүруге, өз ойын ашық айтуға, білім алуға, еңбек етуге және заң аясында өз таңдауын жасауға құқығы бар. Алайда бостандықтың шегі мен мәні туралы сөз болғанда, оның екінші бір маңызды қыры – жауапкершілік мәселесі алдыңғы қатарға шығады. Өйткені құқықты пайдалану өзгенің құқығын шектеуге немесе қоғамдық тәртіпке нұқсан келтіруге негіз болмауы тиіс.
Құқықтық мемлекеттің басты ерекшелігі – азаматтың мүмкіндіктері мен міндеттерінің өзара үйлесім табуы. Заң адамға еркіндік беріп қана қоймай, сол еркіндікті дұрыс пайдаланудың шекарасын да айқындайды. Мәселен, әркімнің пікір білдіруге құқығы бар. Бірақ бұл мүмкіндік өзгенің ар-намысына тиюге, жалған ақпарат таратуға немесе қоғамда араздық туғызуға жол бермейді. Сол сияқты жеке адамның мүддесі қоғамдық қауіпсіздік пен басқа азаматтардың заңды құқықтарынан жоғары тұрмауы керек.
Бүгінгі ақпараттық қоғамда бұл мәселенің өзектілігі арта түсті. Әлеуметтік желілерде пікір білдіру, ақпарат тарату, өз көзқарасын қорғау күнделікті дағдыға айналды. Дегенмен виртуалды кеңістіктегі әрекеттің де нақты өмірдегідей құқықтық және моральдық салдары бар. Біреудің жеке мәліметін рұқсатсыз жариялау, ар-намысына тиетін жазба қалдыру, тексерілмеген ақпаратты тарату – сөз бостандығын жауапсыз пайдаланудың көрінісі. Демек, цифрлық мәдениеттің негізі де өзгенің құқығына құрметпен қараудан басталады.
Қоғамдағы өзара сыйластық тек заң талаптарын орындаумен шектелмейді. Ол адамның күнделікті қарым-қатынасынан, қоғамдық орындардағы тәртібінен, өзгелердің пікіріне деген көзқарасынан байқалады. Кезекте тұрған адамның құқығын ескеру, қоғамдық мүлікті бүлдірмеу, жол қозғалысы ережелерін сақтау, айналадағы адамдардың тыныштығын құрметтеу – жауапты азаматтық ұстанымның қарапайым көріністері. Осындай күнделікті әрекеттер жиынтығы қоғамдық сенім мен тәртіптің берік негізін қалыптастырады.
Бұл ретте жауапкершілікті тек міндет немесе шектеу ретінде қабылдауға болмайды. Ол – адамның өз әрекетінің салдарын түсінуі, қабылдаған шешіміне жауап бере алуы және айналасындағы адамдар алдындағы жауапкершілігін сезінуі. Өз құқығын қорғай алатын азамат өзгелердің де сондай құқығы бар екенін мойындағанда ғана шынайы құқықтық мәдениет қалыптасады.
Райымбек ауданы сияқты ынтымағы мен өзара сыйластығы маңызды саналатын өңірлерде бұл қағиданың қоғамдық мәні ерекше. Ауылдағы ағайынның татулығы, көршімен қарым-қатынас, ортақ мүлікке жанашырлық, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысу – азаматтық жауапкершіліктің өмірдегі нақты көрінісі. Әр тұрғын ортақ тәртіпті сақтауға үлес қосса, елді мекеннің тыныштығы мен берекесі де нығая түседі.
Сондықтан құқықтық мәдениетті қалыптастыру тек мемлекеттік органдардың міндеті емес. Бұл – отбасыдан басталып, білім беру ұйымдарында жалғасатын және бүкіл қоғам болып жүзеге асыратын ортақ жұмыс. Жас ұрпаққа өз құқығын білумен қатар, өзгенің құқығын құрметтеуді, заң талаптарын сақтауды және қоғамдық ортада жауапты болуды үйрету маңызды.
Түйіндей айтқанда, еркіндік жауапкершілікпен толыққанда ғана қоғамдық құндылыққа айналады. Өз құқығын білу – азаматтың сауаттылығын танытса, өзгенің құқығын құрметтеу – оның мәдениеті мен парасатын көрсетеді. Заңға құрмет, өзара сенім және ортақ жауапкершілік орныққан қоғамда ғана бейбітшілік пен тұрақтылық баянды болады. Өйткені әділетті қоғамның өлшемі – әр адамның өз құқығын пайдалана отырып, өзгенің еркіндігіне де құрметпен қарай білуінде.