Мемлекеттің дамуы тек билік қабылдаған шешімдермен өлшенбейді. Оның сапасы сол шешімдердің қоғам мүддесіне қаншалықты сай келетінімен, ал азаматтардың ел болашағына қаншалықты араласатынымен айқындалады. Осы тұрғыдан алғанда, азамат ұғымы белгілі бір мемлекеттің аумағында өмір сүретін адам деген түсінікпен шектелмейді. Ол – қоғамдық өзгерістерге ықпал ете алатын, өз құқығын білетін және ортақ болашақ алдындағы міндетін сезінетін тұлға.
Азамат мемлекетті басқару ісінің сырттай бақылаушысы емес, қоғамдық өмірдің белсенді қатысушысы болуы тиіс. Бұл қағида демократиялық қоғамның негізгі ұстанымдарының бірі саналады. Өйткені елдегі саяси, әлеуметтік және экономикалық өзгерістердің нәтижесі азаматтардың ұстанымына, белсенділігіне және жауапкершілігіне тікелей байланысты.
Бүгінгі қоғамда азаматтық қатысудың мазмұны да кеңейіп келеді. Ол тек сайлауға қатысумен немесе белгілі бір саяси шешімге пікір білдірумен шектелмейді. Жергілікті мәселелерді көтеру, қоғамдық тыңдауларға қатысу, мемлекеттік органдарға ұсыныс жолдау, заңды бастамаларды қолдау, қоғамдық бақылау жүргізу – мұның бәрі азаматтың ел басқару үдерісіне араласуының нақты көріністері. Әсіресе жергілікті деңгейдегі белсенділік маңызды. Себебі халықтың күнделікті өміріне қатысты көптеген мәселе ауыл, аудан және қала көлемінде шешімін табады.
Мәселен, ауылдағы жол сапасы, ауызсу мәселесі, білім беру мен медициналық қызметтің қолжетімділігі, жастарға арналған мүмкіндіктер – тұрғындардың тікелей мүддесіне қатысты тақырыптар. Осындай мәселелерге бейжай қарамай, нақты ұсыныс білдіру және оның орындалуына заңды жолмен ықпал ету азаматтық жауапкершіліктің қалыптасқанын көрсетеді. Қоғамдық белсенділік мәселені сынаумен ғана емес, оның шешілуіне үлес қосудан көрінеді.
Дегенмен азаматтық қатысудың нәтижелі болуы үшін екі маңызды шарт қажет. Біріншісі – халықтың құқықтық сауаттылығы. Өз құқығы мен міндетін білетін адам қоғамдық үдерістерге саналы түрде араласып, заңды тетіктерді тиімді пайдалана алады. Екіншісі – мемлекеттік органдардың ашықтығы мен азаматтар пікіріне құлақ асуы. Егер тұрғындардың ұсыныстары қаралып, олардың нәтижесі туралы түсінікті ақпарат берілсе, қоғам мен мемлекет арасындағы сенім нығая түседі.
Бұл ретте жауапкершілік тек бір тарапқа жүктелмеуі керек. Азаматтан белсенділік талап етілсе, мемлекеттік институттар да есептілік пен ашықтық қағидаларын ұстануға тиіс. Қоғамдық пікірдің ескерілуі, шешім қабылдау үдерісінің түсінікті болуы және заң алдындағы теңдік – өзара сенімнің негізгі шарттары. Ал сенім бар жерде азаматтардың ортақ іске қатысуға деген ынтасы артады.
Азаматтық белсенділіктің тағы бір маңызды қыры – жеке мүдде мен қоғамдық игіліктің үйлесуі. Өз құқығын қорғау әр адамның заңды талабы болғанымен, қоғамның тұрақты дамуы өзгенің құқығын құрметтеуді де қажет етеді. Пікір алуандығына төзімділік таныту, жалған ақпаратқа ермеу, дәлелге сүйеніп ой айту және заң шеңберінде әрекет ету – саналы азаматтық мәдениеттің белгілері. Белсенділік жауапкершілікпен ұштасқанда ғана қоғамдық дамуға оң ықпал етеді.
Әсіресе жас ұрпақтың қоғамдық өмірге араласуының маңызы зор. Жастардың бастамаларын қолдау, олардың пікірін ескеру және шешім қабылдау мәдениетіне баулу – болашақтағы жауапты азаматтық қоғамның негізін қалайды. Өз ортасындағы мәселеге үн қосып, қоғамдық іске атсалысқан жас ел тағдырына қатысты жауапкершілікті де тереңірек сезінеді.
Қорытындылай айтқанда, мемлекеттің өркендеуі мен азаматтық сананың дамуы – бір-бірінен ажырамайтын үдерістер. Ел басқару ісіне қатысу дегеніміз билікке араласу ғана емес, қоғамның дамуына саналы үлес қосу, ортақ мәселелердің шешілуіне атсалысу және заң үстемдігін құрметтеу. Мемлекет пен азамат арасындағы байланыс біржақты талапқа емес, өзара сенім мен ортақ жауапкершілікке негізделгенде ғана берік болады.
Өйткені елдің болашағы тек қабылданған шешімдерге емес, сол шешімдердің қалыптасуына үлес қосатын азаматтардың санасына, белсенділігіне және жауапкершілігіне де байланысты.