Қоғамның өркениеттілігі экономикалық көрсеткіштермен немесе инфрақұрылымның дамуымен ғана өлшенбейді. Оның шынайы сипаты әр адамның құқығына қаншалықты құрмет көрсетілетінінен, азаматтың өз қадір-қасиетін сезінуінен және заң алдында өзін қорғалған тұлға ретінде тануынан көрінеді. Өйткені мемлекеттің басты байлығы – оның табиғи ресурстары да, материалдық игіліктері де емес, сол елде өмір сүретін адам.
Конституцияның негізгі мәні де осында. Ол мемлекеттің құрылымын айқындайтын құқықтық құжат қана емес, адам мен қоғам арасындағы қатынастардың шегін белгілейтін, азаматтың бостандығы мен мемлекет алдындағы міндеттерін сабақтастыратын іргелі негіз. Адамның құқықтары мен қадір-қасиетін басты құндылық ретінде тану – құқықтық мемлекеттің маңызды өлшемдерінің бірі.
Құқықты тану – оны қорғаудың бастауы
Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Конституциясында адам құқықтары мен бостандықтарына айрықша мән берілген. Негізгі заңның 15-бабында адам құқықтары мен бостандықтарының Конституцияға сәйкес танылатыны және оларға кепілдік берілетіні көрсетілген. Ал 20-бап адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға болмайтынын және олардың заңмен қорғалатынын бекітеді.
Бұл нормалардың мәні – әрбір адамның жеке тұлға ретіндегі құндылығын мойындау. Адамның әлеуметтік жағдайы, кәсібі, жасы немесе қоғамдағы орны оның негізгі құқықтарын құрметтеуге кедергі болмауы тиіс. Құқықтық мемлекетте заң бәріне ортақ өлшем болып, азаматтың бостандығы мен қауіпсіздігін қорғауға қызмет етеді.
Алайда құқықтың Конституцияда жазылуы мен оның күнделікті өмірде жүзеге асуының арасында маңызды байланыс бар. Азамат өз құқығын білмесе, заң көмегіне қайда жүгінетінін түсінбесе немесе әділетсіздікке тап болғанда үнсіз қалса, құқықтық кепілдіктердің мүмкіндігін толық пайдалана алмауы ықтимал. Сондықтан құқықтық сауаттылықты арттыру – қоғам алдындағы өзекті міндеттердің бірі.
Бұл ретте мемлекеттік органдардың ашықтығы, сот жүйесінің заң талаптарына сай жұмыс істеуі, құқық қорғау құрылымдарының азаматтармен қарым-қатынасы және заң көмегінің қолжетімділігі маңызды рөл атқарады. Азаматтың өтінішіне уақытылы жауап беру, оның уәжін тыңдау, қабылданған шешімнің негізін түсіндіру – құқықты құрметтеудің күнделікті көріністері. Заңның беделі оның талаптарының қағаз жүзінде болуымен емес, нақты жағдайда қалай орындалатынымен өлшенеді.
Қадір-қасиет – құрмет пен жауапкершіліктің өлшемі
Адам құқығы дегенде тек сотқа жүгіну немесе өз мүддесін қорғау мүмкіндігін ғана түсінуге болмайды. Оның ауқымы кең. Жеке өмірдің қорғалуы, ар-намысқа нұқсан келтірмеу, пікір білдіру еркіндігі, қауіпсіз ортада өмір сүру және заңды мүдделерді қорғау да адам қадір-қасиетімен тығыз байланысты. Конституцияда жеке өмір мен дербес деректерді қорғауға қатысты кепілдіктердің қарастырылуы цифрлық дәуірде ерекше маңызға ие.
Мәселен, әлеуметтік желілерде адамның ар-намысына тиетін мәлімет тарату, біреудің жеке суреттері мен деректерін рұқсатсыз жариялау немесе өзгелерді кемсіту – тек әдеп мәселесі емес, құқықтық салдары болуы мүмкін әрекеттер. Цифрлық кеңістіктегі еркіндік те өзгенің құқығын құрметтеумен қатар жүруі керек. Ақпаратты тарату мүмкіндігі жауапкершіліктен босатпайды.
Осы тұрғыда құқықтық мәдениетті қалыптастыру тек мемлекеттік мекемелердің міндеті емес. Отбасында балаға өзгенің пікірін тыңдауды, адамның жеке шекарасын құрметтеуді үйрету; мектепте құқықтық сауаттылықты дамыту; қоғамда кемсіту мен зорлық-зомбылыққа төзбеушілік қағидатын орнықтыру маңызды. Қадір-қасиетті құрметтеу үлкен ұстанымдардан ғана емес, күнделікті қарым-қатынастағы қарапайым әрекеттерден басталады.
Сонымен бірге адамның құқығын құрметтеу оның жауапкершілігін жоққа шығармайды. Конституцияның 36-бабында әр адамның Конституция мен заңнаманы сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті екені көрсетілген.
Демек, өз құқығын қорғау мен өзгенің құқығына құрметпен қарау – бірін-бірі толықтыратын ұғымдар. Азаматтың еркіндігі басқа адамның қауіпсіздігіне, абыройына немесе заңды мүддесіне зиян келтірмеуі тиіс. Осындай өзара жауапкершілік орныққан жерде қоғамдық сенім нығайып, заңға деген құрмет артады.