Конституцияны тек құқықтық нормалар жинағы ретінде қарастыру жеткіліксіз. Ол – мемлекет пен қоғам арасындағы өзара жауапкершіліктің негізі, азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың басты кепілі әрі ел дамуының стратегиялық бағдарын айқындайтын маңызды құжат. Конституцияның шынайы маңызы оның баптарымен ғана емес, сол қағидаттардың күнделікті өмірде қаншалықты жүзеге асатынымен өлшенеді.

Кез келген мемлекеттің тұрақтылығы заңның сапасына ғана емес, оның қоғам өміріндегі орнына да байланысты. Заң бәріне ортақ болғанда, мемлекеттік органдар өз өкілеттігін жауапкершілікпен атқарғанда және азаматтар өз құқықтарын еркін пайдалана алғанда ғана құқықтық мемлекет қағидаты нығая түседі. Осы тұрғыдан алғанда, Конституция – билік қызметін реттейтін құжат қана емес, қоғамдағы сенім мен әділеттіліктің институционалдық негізі.

Құқық пен міндет – өзара сабақтас ұғымдар

Конституциялық жүйенің өзегінде адам және оның қадір-қасиеті тұруы тиіс. Азаматтың білім алуы, еңбек етуі, медициналық көмекке қол жеткізуі, өз пікірін білдіруі мен заңды мүдделерін қорғауы құқықтық кепілдіктердің нақты көрінісі саналады. Алайда құқықтың қағаз жүзінде танылуы мен оның өмірде орындалуының арасында айырмашылық болуы мүмкін. Сондықтан конституциялық нормалардың тиімділігі оларды іске асыратын мемлекеттік институттардың жұмысына, құқықтық тетіктердің қолжетімділігіне және қоғамның құқықтық сауатына тікелей байланысты.

Сонымен қатар құқықтық мәдениет тек өз құқығын талап етумен шектелмейді. Ол – өзгенің құқығын құрметтеу, қоғамдық тәртіпті сақтау, ортақ мүлікке жауапкершілікпен қарау және заң талаптарын орындау. Азаматтық жауапкершілік қалыптасқан қоғамда заң сыртқы шектеу ретінде ғана емес, ортақ өмір сүру қағидасы ретінде қабылданады.

Заң үстемдігі – сенімнің негізі

Мемлекеттің қуаты тек экономикалық көрсеткіштермен немесе инфрақұрылымдық жобалармен өлшенбейді. Оның маңызды өлшемдерінің бірі – азаматтың әділдікке деген сенімі. Егер адам өз мәселесін заң аясында шеше алатынына, оның өтініші назардан тыс қалмайтынына және құқықтары қорғалатынына сенсе, қоғам мен мемлекет арасындағы байланыс нығаяды.

Бұл ретте мемлекеттік органдардың ашықтығы, шешім қабылдау үдерістерінің түсініктілігі және лауазымды тұлғалардың жауапкершілігі ерекше маңызға ие. Заң үстемдігі дегеніміз – заң талаптарын азаматтан орындауды талап ету ғана емес, мемлекеттік биліктің де құқықтық шеңберден шықпай әрекет етуі. Осындай тепе-теңдік қалыптасқанда ғана Конституция қоғамдық келісімнің берік тірегіне айналады.

Конституциялық құндылықтар күнделікті өмірден көрінуі керек

Конституцияның қоғам үшін маңызын түсіндіруде оның жалпы қағидаларын нақты өмірлік жағдайлармен байланыстыра қарастыру қажет. Ауылдағы оқушының сапалы білімге қол жеткізуі, тұрғынның медициналық қызметті уақытылы алуы, кәсіпкердің өз мүлкі мен еңбегінің нәтижесін заң аясында қорғауы, азаматтың мемлекеттік қызметке қатысты сауалына нақты жауап алуы – мұның бәрі құқықтық мемлекеттің іс жүзіндегі көріністері.

Бұл міндеттерді орындау тек мемлекеттік органдардың жұмысына ғана тәуелді емес. Қоғамдық ұйымдар, білім беру мекемелері, бұқаралық ақпарат құралдары және әрбір азамат құқықтық мәдениетті қалыптастыруға үлес қоса алады. Әсіресе жас ұрпаққа Конституцияны жаттанды баптар жиынтығы ретінде емес, өз өміріне тікелей қатысы бар құқықтар мен міндеттердің негізі ретінде түсіндіру маңызды.

Қорытынды

Конституцияның құндылығы – оның қоғамды ортақ мақсатқа жұмылдырып, мемлекет дамуының құқықтық шекарасын белгілеуінде. Бірақ конституциялық қағидаттар нақты әрекетпен бекітілгенде ғана толық мәнге ие болады. Заңды құрметтейтін азамат, жауапкершілікті сезінетін мемлекеттік қызметші және әділдікке негізделген қоғамдық орта – құқықтық мемлекеттің өзара сабақтас үш тірегі.

Сондықтан Конституцияны құрметтеу мемлекеттік мерекелерде немесе ресми жиындарда айтылатын ұранмен шектелмеуі керек. Ол күнделікті шешімдерден, азаматтардың өзара қарым-қатынасынан, мемлекеттік органдардың қызметінен және қоғамның құқыққа деген көзқарасынан көрінуі тиіс. Өйткені Конституцияның өміршеңдігі оның мәтінінде ғана емес, сол мәтіндегі құндылықтарды жүзеге асыратын қоғамның ұстанымында жатыр.