Заңның күші – оның қағазға түсуінде емес, адам өмірінде әділдік пен тәртіптің орнығуында

Мемлекеттің шынайы қуаты оның экономикалық көрсеткіштерімен, табиғи байлығымен немесе халықаралық аренадағы беделімен ғана өлшенбейді. Елдің өркениеттік деңгейін айқындайтын негізгі өлшемдердің бірі – азаматтарының құқығы қаншалықты қорғалатыны, заңның баршаға бірдей қолданылатыны және биліктің халық алдындағы жауапкершілігі. Осы құндылықтардың барлығын бір арнаға тоғыстыратын басты құқықтық құжат – Конституция.

Конституцияны мемлекеттің құрылымын айқындайтын заңдар жиынтығы ретінде ғана қарастыру оның маңызын толық ашпайды. Ол – қоғамның қандай құндылықтарды басшылыққа алатынын, мемлекет пен азаматтың арасындағы байланыстың қандай қағидаттарға негізделетінін белгілейтін іргелі құжат. Басқаша айтқанда, Конституция елдің бүгінгі болмысын реттеп қана қоймай, болашақтағы даму бағытына да бағдар береді.

Адам құқығы – конституциялық құрылыстың өзегі

Конституцияның басты маңызын түсіну үшін ең алдымен адам мен оның қадір-қасиетіне назар аудару қажет. Өйткені кез келген мемлекеттік шешімнің түпкі мақсаты қоғамның игілігіне қызмет ету болуы тиіс. Азаматтың өмірі, бостандығы, қауіпсіздігі мен заңды мүддесі назардан тыс қалған жағдайда, құқықтық нормалардың сыртқы мінсіздігі қоғамға нақты пайда әкеле алмайды.

Адам құқықтарын қорғау дегеніміз – тек заң бұзылғаннан кейін жауаптыларды жазалау емес. Бұл – азаматтың білім алуына, еңбек етуіне, өз пікірін білдіруіне, жеке өмірінің қорғалуына және заңды мүддесін қорғауына мүмкіндік беретін орта қалыптастыру. Осындай мүмкіндіктердің қамтамасыз етілуі адамның мемлекетке деген сенімін арттырады.

Дегенмен құқықтың болуы мен оны пайдалана алу – екі бөлек мәселе. Мысалы, азаматтың өз құқығын білмеуі, заңдық көмекке қол жеткізе алмауы немесе әділетсіздікке тап болғанда қайда жүгінерін түсінбеуі құқықтық кепілдіктердің тиімділігін төмендетеді. Сондықтан Конституцияның қоғамдық маңызы құқық нормаларын жариялаумен шектелмей, олардың іс жүзінде орындалуымен өлшенуге тиіс.

Заң үстемдігі – әділетті қоғамның өлшемі

Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілерінің бірі – заңның бәрінен жоғары тұруы. Бұл қағидат қарапайым азаматқа қойылатын талаптармен ғана шектелмейді. Ол мемлекеттік органдардың, лауазымды тұлғалардың және қоғамдық қатынастарға қатысушылардың барлығына ортақ.

Заң үстемдігі орныққан қоғамда шешімдер жеке көзқарасқа, таныстыққа немесе қызметтік мәртебеге емес, құқықтық нормаларға сүйеніп қабылданады. Мұндай ортада азамат өз құқығын қорғаудың заңды тетіктеріне сенеді, ал мемлекеттік орган әрбір әрекетінің заңға сәйкестігін негіздеуге міндетті болады.

Осы тұрғыдан алғанда, Конституция – билікке берілген өкілеттіктерді бекітетін құжат қана емес, сол өкілеттіктердің шегін айқындайтын құқықтық өлшем. Мемлекеттік басқарудың тиімділігі тек қабылданған шешімдердің санымен немесе орындалған тапсырмалармен бағаланбауы керек. Оның сапасы заңдылықты сақтауымен, азаматтардың мүддесін ескеруімен және қабылданған шешімдердің қоғам алдындағы жауапкершілігімен де анықталады.

Заңның беделі жаза қаталдығынан ғана қалыптаспайды. Ол ең алдымен заңның әділ қолданылуынан, құқық бұзушылыққа дер кезінде баға берілуінен және азаматтардың өз құқығының қорғалатынына сенуінен бастау алады.

Құқық пен міндет – біртұтас ұғым

Конституциялық мәдениеттің тағы бір маңызды қыры – азаматтың өз құқықтарымен қатар міндеттерін де түсінуі. Құқықтық мемлекетте еркіндік шексіз әрекет ету мүмкіндігі дегенді білдірмейді. Әр адамның бостандығы басқа адамның құқығы мен қадір-қасиетін құрметтеумен сабақтасады.

Өз пікірін білдіру құқығы өзгені қорлауға, жеке өміріне қол сұғуға немесе жалған ақпарат таратуға рұқсат бермейді. Меншікке ие болу мүмкіндігі қоғамдық мүддені ескермеуге негіз болмайды. Қоғамдық кеңістікті пайдалану тәртібі ортақ қауіпсіздік пен өзара құрметті сақтауды талап етеді.

Осы мысалдардың өзі Конституцияның қоғамдық қатынастарды реттеудегі маңызын көрсетеді. Ол азаматты тек құқық иесі ретінде емес, қоғам өміріне жауапкершілікпен қарайтын тұлға ретінде де қалыптастыруға ықпал етеді.

Заңды құрметтеу қорқыныштан емес, оның қажеттілігін түсінуден туындағанда ғана тұрақты әдетке айналады. Сондықтан құқықтық тәрбие отбасынан, мектептен, еңбек ұжымынан және күнделікті қоғамдық қарым-қатынастан басталуы керек. Конституция қағидаттарының өміршеңдігі де осы мәдениеттің қалыптасуына байланысты.

Конституция және болашақ алдындағы жауапкершілік

Конституцияның маңызы бүгінгі қоғамдық қатынастармен ғана шектелмейді. Ол келер ұрпаққа қандай мемлекет қалдыратынымыз туралы да ойлануға жетелейді. Заңға құрмет, білімге ұмтылу, қоғамдық келісім, табиғатқа жауапкершілікпен қарау және азаматтардың тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету – ұзақ мерзімді дамудың өзара байланысты негіздері.

Мемлекеттің тұрақтылығы тек бүгінгі жетістіктерге емес, ертеңгі өзгерістерге қаншалықты дайын екеніне де тәуелді. Технологиялық даму, цифрландыру және жасанды интеллекттің кең таралуы азаматтардың дербес деректерін қорғау, ақпараттық қауіпсіздік пен жеке өмірге қол сұқпау сияқты мәселелердің маңызын арттырып отыр. Осындай жағдайда конституциялық құндылықтарды жаңа қоғамдық талаптармен үйлестіру құқықтық жүйенің өзектілігін сақтауға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге Конституцияның пәрменділігі бір ғана мемлекеттік институттың жұмысына байланысты емес. Ол соттардың тәуелсіздігіне, мемлекеттік органдардың заңды сақтауына, азаматтық қоғамның белсенділігіне және әр адамның құқықтық сауаттылығына тәуелді. Демек, Ата Заңды құрметтеу – ресми мерекелерде айтылатын ұран ғана емес, күнделікті өмірде көрініс табуға тиіс ұстаным.

Түйін

Конституцияның шынайы күші оның мәтініндегі қағидаттардың қоғамдық өмірден орын алуымен айқындалады. Егер азамат өз құқығын қорғай алса, мемлекеттік орган заң алдында жауап берсе, ал қоғамда әділдік пен өзара құрмет орнықса, онда Ата Заң өз міндетін нақты жүзеге асырып жатыр деген сөз.

Сондықтан Конституцияны білу – заңгерлер мен мемлекеттік қызметшілердің ғана міндеті емес. Ол әрбір азаматтың өз құқығын тануына, міндетін түсінуіне және ел болашағына саналы түрде үлес қосуына негіз болады.

Конституция – мемлекеттің құқықтық іргетасы ғана емес, қоғамның әділдікке деген сенімін қалыптастыратын ортақ құндылық. Оны құрметтеу заңды білуден басталып, заңды сақтаумен жалғасады, ал оның ең жоғары нәтижесі – адам қадірі қорғалған, жауапкершілік орныққан және әділеттілікке сенетін қоғам құру.