Конституцияның мәні оның баптары мен құқықтық нормаларының жиынтығымен ғана өлшенбейді. Оның шынайы маңызы – мемлекет пен қоғам өмірінде адамға қандай орын берілетінінен, оның құқықтары қаншалықты қорғалатынынан және жеке қадір-қасиетінің қаншалықты құрметтелетінінен көрінеді. Өйткені мемлекеттің басты байлығы – табиғи ресурстар да, экономикалық көрсеткіштер де емес, ең алдымен, адам және оның еркін, қауіпсіз әрі лайықты өмір сүру мүмкіндігі.
Адам, оның құқықтары мен қадір-қасиеті Конституцияның өзегіне айналғанда ғана құқықтық мемлекет құру идеясы нақты мазмұнға ие болады. Бұл қағида азамат пен билік арасындағы қарым-қатынастың сипатын айқындайды. Мемлекет адамнан үстем тұратын күш емес, оның заңды құқықтарын қорғауға, қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және әлеуетін жүзеге асыруына жағдай жасауға міндетті институт ретінде көрінуі тиіс.
Құқықтың болуы мен оның іс жүзінде қорғалуы – екі бөлек мәселе. Азаматтың білім алуға, еңбек етуге, медициналық көмекке жүгінуге, өз пікірін білдіруге және әділ сотқа қол жеткізуге құқығы заң жүзінде бекітілуі мүмкін. Алайда бұл құқықтар күнделікті өмірде жүзеге аспаса, олардың қағаз жүзіндегі кепілдігі адамның әл-ауқатына толыққанды әсер ете алмайды. Сондықтан Конституцияның қоғамдық маңызы оның нормаларының нақты өмірде қалай орындалатынымен бағалануы керек.
Мәселен, азамат өз құқығы бұзылған кезде қайда жүгінетінін білуі, өтінішіне уақытылы әрі әділ жауап алуы, әлеуметтік жағдайына немесе қызметтік мәртебесіне қарамастан заң алдында тең қорғалуы қажет. Мұндай мүмкіндіктер құқықтық мемлекеттің сапасын айқындайды. Заңның күші оның қатаңдығымен ғана емес, баршаға бірдей қолданылуымен өлшенеді.
Адам қадір-қасиетін қорғау мәселесі де осы тұрғыдан ерекше мәнге ие. Қадір-қасиет дегеніміз – адамның жеке тұлға ретіндегі құндылығын мойындау, оның ар-намысына нұқсан келтірмеу, пікірін ескеру және құқықтарын негізсіз шектемеу. Бұл ұғымды тек адамның ар-намысын қорлайтын әрекеттерге жол бермеумен шектеуге болмайды. Ол мемлекеттік қызмет көрсету мәдениетінен бастап, қоғамдық ортадағы қарым-қатынасқа, еңбек ұжымындағы сыйластыққа және отбасы ішіндегі жауапкершілікке дейінгі кең ауқымды қамтиды.
Қоғамда адамның құқығы оның лауазымына, байлығына, тұрғылықты жеріне немесе әлеуметтік жағдайына қарай бағаланбауы тиіс. Ауыл тұрғыны мен қала тұрғынының, мүмкіндігі шектеулі азамат пен басқа адамдардың, әлеуметтік қолдауға мұқтаж жан мен өз еңбегімен күн көріп отырған азаматтың құқықтық қорғалуы бірдей маңызға ие. Осы теңдік қағидасы азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтады.
Сонымен бірге құқық пен жауапкершілік өзара сабақтас ұғымдар екенін естен шығармаған жөн. Өз құқығын қорғау басқа адамның құқығын шектеуге негіз бола алмайды. Сөз бостандығы жалған ақпарат таратуға немесе өзгенің ар-намысына нұқсан келтіруге рұқсат бермейді. Жеке мүддені көздеу қоғамдық қауіпсіздік пен ортақ тәртіпті елемеуге жол ашпайды. Демек, құқықтық мәдениет – өз құқығын білумен қатар, өзгенің еркіндігі мен қадір-қасиетін құрметтей білу.
Қазіргі цифрлық дәуірде бұл мәселенің жаңа қырлары байқалады. Адамның жеке деректерін қорғау, интернеттегі қорлау мен қысымға қарсы тұру, ақпараттың шынайылығын ажырату және жасанды интеллектіні жауапкершілікпен пайдалану азамат құқықтарын қорғаудың маңызды бағыттарына айналды. Технологиялық даму адамның өмірін жеңілдетуге қызмет етуі керек, бірақ ол жеке өмірге қол сұғудың немесе адамды негізсіз кемсітудің құралына айналмауы тиіс. Сондықтан конституциялық құндылықтарды жаңа қоғамдық қатынастарға бейімдеп, олардың қорғалу тетіктерін жетілдіру – уақыт талабы.
Адам құқықтарын құрметтеу тек мемлекеттік органдардың міндеті емес. Бұл – бүкіл қоғамға ортақ жауапкершілік. Заңды сақтау, өзгенің пікіріне құрметпен қарау, әлсізге қолдау көрсету, әділетсіздікке бейжай қарамау секілді қарапайым әрекеттер құқықтық мәдениеттің күнделікті көрінісі болып саналады. Конституциялық қағидалар адамдардың санасы мен мінез-құлқына орныққанда ғана қоғамдағы әділеттілік берік сипат алады.
Қорытындылай айтқанда, Конституцияның басты өлшемі – адам өміріндегі нақты өзгеріс. Азамат өзін қауіпсіз сезініп, құқығының қорғалатынына сеніп, еңбегі мен пікірінің бағаланатынын көргенде ғана құқықтық мемлекеттің іргесі нығаяды. Адамды құрметтеу – жай ғана ізгі ұстаным емес, мемлекеттің тұрақтылығы мен қоғамның өркениетті дамуын айқындайтын негізгі шарт. Өйткені адам қадірі қорғалған жерде әділетке сенім артады, ал әділетке сенім бар жерде елдің болашағына деген үміт те нығая түседі.