Қоғамның өркениеттілігі азаматтарға берілген құқықтар мен бостандықтардың көлемімен ғана емес, сол мүмкіндіктерді пайдалану мәдениетімен де өлшенеді. Өйткені құқық – адамға берілген еркіндік болса, жауапкершілік – сол еркіндіктің шекарасын айқындайтын маңызды өлшем. Осы екі ұғым өзара үйлесім тапқанда ғана қоғамда әділеттілік орнығып, азаматтар арасындағы сенім нығаяды.

Құқықтар мен бостандықтар – адам өмірінің ажырамас бөлігі. Әрбір азаматтың өз ойын еркін білдіруге, білім алуға, еңбек етуге, жеке өмірінің қолсұғылмаушылығын сақтауға және заңмен қорғалуға құқығы бар. Алайда бұл мүмкіндіктерді жүзеге асыру өзге адамдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне нұқсан келтірмеуі тиіс. Демек, еркіндік дегеніміз – ойыңа келген әрекетті шектеусіз жасау емес, өз таңдауыңның салдарын түсініп, айналаңдағы адамдардың қадір-қасиетін мойындау.

Құқықтық мәдениеттің басты көрсеткіші – адамның заңнан қорыққаны емес, заңның мәнін түсініп, оны саналы түрде құрметтеуі. Заң талаптарын тек жазаға ұшырамаудың амалы ретінде қабылдау құқықтық сананың толық қалыптаспағанын аңғартады. Ал өз құқығын білетін әрі өзгенің құқығына құрметпен қарайтын азамат қоғамдық тұрақтылықтың берік негізін қалайды. Мұндай ортада адамдар арасындағы келіспеушіліктер күш көрсету немесе қысым жасау арқылы емес, заңды жолмен шешіледі.

Бұл мәселенің өзектілігі күнделікті өмірдің түрлі салаларынан байқалады. Мәселен, әлеуметтік желіде пікір білдіру – сөз бостандығының көрінісі. Бірақ бұл мүмкіндік өзгені қорлауға, жалған ақпарат таратуға немесе адамның ар-намысына нұқсан келтіруге құқық бермейді. Сол сияқты қоғамдық орында тәртіп сақтау, жол қозғалысы ережелерін орындау, өзгенің мүлкіне қол сұқпау, отбасындағы адамдардың жеке шекарасын құрметтеу де құқық пен жауапкершіліктің өзара байланысын көрсетеді. Бір қарағанда, бұл әрекеттер қарапайым көрінуі мүмкін. Алайда қоғамдық тәртіп дәл осындай күнделікті таңдаулардан қалыптасады.

Құқық пен жауапкершілік арасындағы тепе-теңдік әсіресе жас ұрпақ тәрбиесінде маңызды. Бала өз құқығын біліп қана қоймай, басқа адамның да дәл сондай құқықтары бар екенін түсініп өсуі керек. Мектептегі буллинг, құрдастарын кемсіту, өзгеше пікірге төзбеушілік сияқты мәселелердің алдын алу үшін балаларға тыйымдарды жаттатумен шектелмей, өз әрекетінің басқа адамға қалай әсер ететінін ұғындыру қажет. Құқықтық тәрбие отбасынан басталып, білім беру ұйымдарында жалғасып, қоғамдық ортада бекемделгенде ғана нәтижелі болады.

Сонымен бірге жауапкершілік ұғымын тек жеке азаматтың міндетімен шектеуге болмайды. Құқықтық мемлекетте мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар да заң талаптарын сақтап, өз шешімдерінің негізділігі мен салдары үшін жауап беруі тиіс. Азаматтардың құқықтарын қорғау, заң алдындағы теңдікті қамтамасыз ету, өтініштерге уақтылы жауап беру және мемлекеттік шешімдердің ашықтығын сақтау – қоғамдық сенімді қалыптастыратын маңызды шарттар. Себебі заңға құрмет біржақты талаппен емес, баршаға ортақ әрі әділ қағидалардың орындалуымен орнығады.

Осы тұрғыдан алғанда, құқықтық мемлекет құру тек заңдарды жетілдірумен аяқталмайды. Оның табысты болуы азаматтардың құқықтық сауатына, қоғамдық институттардың жауапкершілігіне және заң талаптарының баршаға бірдей қолданылуына байланысты. Егер адам өз құқығын қорғауды білсе, ал қоғам өзгенің еркіндігін шектемеудің маңызын түсінсе, онда құқықтық мәдениет күнделікті өмірдің табиғи қағидасына айналады.

Қорытындылай айтқанда, құқық пен жауапкершілік – бірін-бірі толықтыратын, бірінен-бірі ажырамайтын құндылықтар. Өз құқығын қорғау – азаматтың заңды мүмкіндігі болса, өзгенің құқығын құрметтеу – оның адамгершілік және қоғамдық міндеті. Нағыз еркін қоғам әркімнің қалағанын жасауымен емес, әр адамның еркіндігі өзгенің құқығымен үйлесім тапқан кезде қалыптасады. Өйткені заң үстемдігіне негізделген әділетті қоғамның іргетасы – құқықты білетін, жауапкершілікті сезінетін және өзгенің қадір-қасиетін құрметтейтін азамат.