Қоғамның шынайы дамуы тек экономикалық өсіммен, жаңа ғимараттармен немесе заманауи технологиялармен өлшенбейді. Елдің қаншалықты алға жылжығанын анықтайтын маңызды өлшемдердің бірі – бүгін қабылданған шешімдердің ертеңгі ұрпақтың өміріне қалай әсер ететіні. Осы тұрғыдан алғанда, Конституцияны мемлекеттің құқықтық негізі ғана емес, бүгінгі қоғам мен келешек ұрпақ арасындағы жауапкершілікті сабақтастыратын құндылықтық бағдар ретінде қарастыруға болады.

Конституция мемлекеттің басқару жүйесін, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, қоғамдық қатынастардың негізгі қағидаларын айқындайды. Алайда оның қоғамдық маңызы заң нормаларын белгілеумен ғана шектелмейді. Конституциялық қағидалардың өмірде жүзеге асуы – әділетті қоғам қалыптастырудың, азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтудың және тұрақты дамудың маңызды шарты. Егер бүгінгі шешімдер заңдылыққа, әділдікке және ортақ мүддеге негізделсе, оның игілігін келесі буын да көреді. Ал қысқа мерзімді пайда үшін ұзақ мерзімді жауапкершілікті елемеу болашаққа шешілмеген мәселелерді қалдыруы мүмкін.

Болашақ алдындағы жауапкершілік нені білдіреді?

Ең алдымен, бұл – табиғи байлықтарды ұқыпты пайдалану, білім сапасын арттыру, денсаулық сақтау жүйесін жетілдіру және жас ұрпақтың әлеуетін ашуға мүмкіндік жасау. Өйткені келешек ұрпаққа қалатын мұра тек материалдық игіліктермен өлшенбейді. Оған сапалы білім, қауіпсіз орта, әділетті қоғамдық қатынас, таза табиғат және заңға құрметпен қарайтын азаматтық сана да кіреді.

Мәселен, табиғи ресурстарға бай мемлекет болу – өздігінен тұрақты дамудың кепілі емес. Сол байлықты тиімді пайдалану, қоршаған ортаны қорғау және экономикалық мүмкіндіктерді қоғам игілігіне бағыттау маңызды. Бүгінгі өндірістік немесе шаруашылық шешімдердің экологиялық салдарын ескермеу келешек ұрпақтың табиғи ресурстарға қолжетімділігін шектеуі ықтимал. Сондықтан даму ұғымы тек «қанша өндірдік?» деген сұрақпен емес, «қандай құндылық қалдырдық?» деген сауалмен де өлшенуі қажет.

Бұл қағида ауылдық аймақтардың дамуына да тікелей қатысты. Мысалы, Райымбек ауданы үшін жер мен суды қорғау, ауыл шаруашылығын жаңғырту, жол және әлеуметтік инфрақұрылымды жақсарту, жастарға сапалы білім мен кәсіби мүмкіндік ұсыну – болашаққа салынған инвестиция. Ауылда жұмыс орындары көбейіп, жас мамандардың кәсіби өсуіне жағдай жасалса, жастардың туған жерінде қалуына да мүмкіндік артады. Демек, аймақтың бүгінгі дамуы келешек ұрпақтың өз мекенінде лайықты өмір сүруіне негіз қалауы керек.

Заңға құрмет – ұрпақтар сабақтастығының негізі

Конституциялық мәдениет тек құқықтық құжаттарды білумен қалыптаспайды. Ол күнделікті өмірдегі әрекеттерден, азаматтың өз міндетіне адал қарауынан, өзгенің құқығын құрметтеуінен және қоғамдық мүддеге жауапкершілікпен қарауынан көрінеді. Егер қоғамда заңды айналып өту қалыпты құбылысқа айналса, оның зардабы тек бүгінгі күнмен шектелмейді. Мұндай ортада өскен жас буын әділдікке емес, амал табуға басымдық беруі мүмкін.

Сондықтан құқықтық тәрбиенің маңызы ерекше. Балаға заңды құрметтеуді үйрету – оған тыйымдар мен талаптарды түсіндіру ғана емес, әрбір құқықтың артында жауапкершілік тұрғанын ұғындыру. Мектепте, отбасында және қоғамдық ортада әділдік қағидалары бірізді сақталғанда ғана жас ұрпақ заңды сыртқы бақылау құралы емес, ортақ өмір сүру тәртібінің негізі ретінде қабылдайды.

Мұнда мемлекеттің де, азаматтың да жауапкершілігі бар. Мемлекеттік органдар қабылданған шешімдердің заңдылығын, ашықтығын және тиімділігін қамтамасыз етуге ұмтылса, азаматтар қоғамдық өмірге бейжай қарамай, өз міндеттерін орындауы қажет. Өзара сенім осындай ортақ жауапкершілік арқылы қалыптасады.

Болашаққа қызмет ететін шешімдер бүгін қабылданады

Кез келген реформаның нәтижесін оның алғашқы кезеңдегі көрсеткіштерімен ғана бағалау жеткіліксіз. Оның қоғамға ұзақ мерзімде қандай пайда әкелетіні, азаматтардың мүмкіндіктерін қаншалықты кеңейтетіні және келесі буынның өмір сапасына қалай әсер ететіні де маңызды. Осы себепті мемлекеттік саясатта стратегиялық ойлау, қоғамдық мүддені ескеру және қабылданған шешімдердің салдарын алдын ала бағалау ерекше орын алуы тиіс.

Конституцияның мәні де осындай ұзақ мерзімді көзқараспен сабақтасады. Ол мемлекеттің құқықтық іргетасын қалыптастырып қана қоймай, қоғамдық дамудың негізгі қағидаларын айқындауға қызмет етеді. Дегенмен кез келген конституциялық норманың нақты нәтижесі оның іс жүзінде орындалуына, мемлекеттік институттардың жауапкершілігіне және азаматтардың құқықтық мәдениетіне байланысты.

Болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілікті тек билікке немесе белгілі бір мекемелерге жүктеу де дұрыс емес. Қоршаған ортаны таза ұстау, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау, білімге ұмтылу, адал еңбек ету, бала тәрбиесіне мән беру – осының бәрі келешекке әсер ететін күнделікті таңдаулар. Қоғамның іргелі құндылықтары үлкен мәлімдемелерден бұрын осындай қарапайым әрекеттер арқылы орнығады.

Қорытындылай айтқанда, Конституция мен елдің тұрақты дамуы арасындағы байланыс – бүгінгі құқықтар мен міндеттердің ертеңгі қоғамдық нәтижелерге ұласуында. Біз келесі ұрпаққа қандай мемлекет қалдыратынымызды тек болашақта емес, дәл қазір қабылдап жатқан шешімдерімізбен айқындаймыз. Өйткені мықты мемлекеттің өлшемі оның бүгінгі жетістігінде ғана емес, сол жетістікті келер ұрпаққа жеткізе алатын жауапкершілігінде. Болашаққа деген құрмет – бүгінгі күнге жауапкершілікпен қараудан басталады.