Соның ішінде сөйлеу қабілетінің дамуы баланың тұлғалық қалыптасуына, ойлау жүйесіне және қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауына тікелей әсер етеді. Сөйлеу тілі арқылы бала өз ойын білдіріп, білім алады және әлеуметтік ортаға бейімделеді. Сондықтан баланың сөйлеуін дамыту мәселесіне ерте жастан бастап көңіл бөлу қажет. Бұл бағытта ата-ана мен арнайы мамандардың атқаратын рөлі ерекше.Баланың сөйлеу қабілеті өмірінің алғашқы жылдарынан бастап қалыптаса бастайды. Осы кезеңде үлкендердің балаға деген қарым-қатынасы мен сөйлесу мәдениеті маңызды рөл атқарады. Баламен күнделікті тұрмыстық жағдайда жиі сөйлесу, сұрақтар қою және оның жауабын тыңдау баланың сөздік қорын байытады. Үлкендер өз іс-әрекеттерін сөзбен түсіндіріп отырса, бала сөздердің мағынасын дұрыс түсініп, сөйлеу дағдысын тез меңгереді.Сөйлеуді дамытуда кітап оқу мен ертегі айтудың орны ерекше. Кітап оқу арқылы бала жаңа сөздермен танысып, дұрыс сөйлем құрауға үйренеді. Ертегілер баланың қиялын дамытып, байланыстырып сөйлеу қабілетін арттырады. Оқыған мәтін бойынша сұрақтар қою, кейіпкерлердің іс-әрекетін талқылау баланың ойлау қабілеті мен тілдік белсенділігін күшейтеді.Ойын – баланың негізгі әрекеті болғандықтан, сөйлеуді ойын арқылы дамыту тиімді әдіс болып табылады. Рөлдік ойындар, дидактикалық ойындар баланың сөздерді еркін қолдануына мүмкіндік береді. Сонымен қатар жаңылтпаштар, тақпақтар мен өлеңдер айту баланың дыбыстарды дұрыс айтуына және сөйлеу мүшелерінің дамуына ықпал етеді.Баланың сөйлеуін дамытуда үлкендердің дұрыс әрі анық сөйлеуі маңызды. Бала ересектердің сөйлеуін қайталайтындықтан, ата-ана мен ұстаздар таза, мәдениетті тілде сөйлеуі қажет. Баланың сөйлеуіндегі қателіктерді қатты сынға алмай, жұмсақ түрде түзету керек. Баланы мадақтау мен қолдау оның өзіне деген сенімін арттырып, сөйлеуге деген ынтасын күшейтеді.Жалпы, Баланың тілдік дамуы оның ақыл-ойының, қарым-қатынас дағдысының және тұлғалық қалыптасуының маңызды бөлігі болып табылады. Тіл дамуында сөздік қор ерекше орын алады. Сөздік қор екіге бөлінеді: активті және пассивті. Пассивті сөздік қор – баланың естіп, түсінетін, бірақ өз сөйлеуінде сирек немесе мүлде қолданбайтын сөздері. Пассивті сөздік қордың дамуы баланың сөйлеу қабілетінің негізін қалайды. Баланың пассивті сөздік қоры ерте жастан бастап қалыптасады. Бала үлкендердің сөйлеген сөздерін тыңдау арқылы жаңа сөздердің мағынасын түсіне бастайды. Сондықтан баламен күнделікті қарым-қатынас кезінде анық, дұрыс әрі бай тілде сөйлеу маңызды. Үлкендер өз іс-әрекеттерін сөзбен түсіндіріп отырса, бала көптеген жаңа сөздерді естіп, есте сақтайды.Пассивті сөздік қорды дамытуда кітап оқу мен ертегі айту ерекше рөл атқарады. Кітаптағы сөздер баланың күнделікті сөйлеу тілінде жиі кездесе бермейтіндіктен, оның түсіну аясын кеңейтеді. Ертегілер мен әңгімелерді тыңдау арқылы бала сөздердің мағынасын контекст арқылы ұғынады.Сонымен қатар көрнекі құралдарды пайдалану да тиімді әдістердің бірі. Суреттер, ойыншықтар, бейнематериалдар арқылы бала жаңа сөздерді көру және есту арқылы жақсы қабылдайды. Заттың атын, түсін, көлемін, қасиетін айту баланың сөзді түсіну қабілетін арттырады.Ойын арқылы үйрету де пассивті сөздік қорды дамытуда маңызды. «Көрсет», «Тап», «Қайда?» сияқты ойындар баланың сөзді түсінуін жақсартады. Мұндай ойындар барысында бала сөзді айтуға міндетті емес, бірақ оны түсініп, әрекет арқылы көрсетеді. Сондай-ақ, қазіргі таңда балалардың бос уақытын мультхикаяларсыз елестету қиын. Әсіресе сөзі жоқ немесе өте аз сөз қолданылатын мультхикаялар (дыбыс, музыка, қимыл арқылы берілетін) кең таралған. Мұндай мультхикаялар баланың назарын оңай аударып, қызығушылығын арттырғанымен, оның сөйлеу дамуына тигізетін әсері әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан сөзі жоқ мультхикаялардың баланың сөйлеуіне ықпалын қарастыру маңызды. Сөзі жоқ мультхикаялардың оң әсерлерінің бірі – баланың көру арқылы қабылдауын, қиялын және эмоциялық сезімталдығын дамытуы. Кейіпкерлердің қимыл-қозғалысын бақылау арқылы бала оқиғаны түсінуге, себеп-салдарлық байланыстарды анықтауға үйренеді. Бұл баланың ойлау қабілетінің дамуына оң ықпал етеді.Алайда мұндай мультхикаялар сөйлеу дамуына тікелей әсер етпейді, себебі бала жаңа сөздерді естімейді. Сөздік үлгі болмағандықтан, баланың пассивті және активті сөздік қоры жеткілікті деңгейде дамымауы мүмкін. Ұзақ уақыт бойы сөзі жоқ мультхикаяларды көру баланың сөйлесу қажеттілігін төмендетіп, сөйлеу белсенділігін азайтады.Қорытындылай келе, баланың сөйлеуін дамыту – үздіксіз әрі жүйелі түрде жүргізілетін маңызды процесс. Бұл жұмыста ата-ана мен арнайы педагог логопед мамандардың бірлескен еңбегі үлкен нәтиже береді. Баламен тұрақты қарым-қатынас жасау, кітап оқу, ойын арқылы дамыту және дұрыс үлгі көрсету баланың тілінің дұрыс қалыптасуына көмектеседі. Нәтижесінде бала өз ойын еркін, анық жеткізе алатын, сауатты тұлға болып қалыптасады.
Баймуханова Гулзат Қазыбек
Шорманов атындағы орта мектебінің педагог логопеді