Қоғамның құқықтық мәдениеті азаматтардың өз құқықтарын қаншалықты білетіндігімен ғана емес, өзгенің құқығына қаншалықты құрметпен қарайтындығымен де өлшенеді. Өйткені құқық пен бостандық – жеке адамның мүддесін қорғауға арналған мүмкіндік қана емес, қоғамдық келісім мен өзара сыйластықты қалыптастыратын ортақ құндылық. Ал осы құндылықтардың баянды болуы әр азаматтың жауапкершілігіне тікелей байланысты.

Құқықтық мемлекет құрудың басты қағидаларының бірі – адамға берілген еркіндіктің шегі өзге адамның құқығы басталатын тұстан айқындалуы. Яғни әркімнің пікір айтуға, таңдау жасауға, өз көзқарасын білдіруге құқығы бар. Алайда бұл еркіндік басқа біреудің ар-намысына нұқсан келтіруге, жеке шекарасын бұзуға немесе заңмен қорғалатын мүддесіне зиян келтіруге негіз болмауы тиіс. Демек, шынайы бостандық дегеніміз – ойыңа келген әрекетті жасау емес, өз таңдауыңның салдарын түсініп, оның айналаңа әсерін бағамдай білу.

Бүгінде ақпараттық кеңістіктің кеңеюі, әлеуметтік желілердің күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналуы азаматтық жауапкершіліктің жаңа қырларын айқындап отыр. Біреудің жеке мәліметін рұқсатсыз жариялау, тексерілмеген ақпарат тарату, пікір білдіру барысында ар-намысына тию немесе жалған мәліметпен қоғамды жаңылыстыру – сөз бостандығын дұрыс түсінбеудің көрінісі. Сөз еркіндігі адамға ойын ашық айтуға мүмкіндік бергенімен, сол сөз үшін жауап беру міндетін де жүктейді. Сондықтан цифрлық дәуірдегі құқықтық сауаттылық тек заңды білумен шектелмей, ақпаратты тұтыну мен таратудың этикалық нормаларын сақтауды да қамтуы қажет.

Тағы бір маңызды мәселе – құқық пен міндеттің өзара сабақтастығы. Азамат сапалы білім алуды талап ете отырып, білім беру ортасындағы тәртіпті сақтауға, қолайлы еңбек жағдайына құқығын пайдалана отырып, өз кәсіби міндетін адал орындауға, қоғамдық қауіпсіздікті талап ете отырып, заң талаптарын орындауға тиіс. Бұл – құқықты шектеу емес, оның қоғамдық маңызын терең түсіну. Себебі міндетін сезінбеген адамның құқығы туралы түсінігі де толыққанды болмайды.

Қоғамдағы өзара құрмет те осы жауапкершіліктен басталады. Өзгеше ойлайтын адамды қабылдау, өзгенің таңдауына түсіністікпен қарау, үлкенді сыйлау, кішінің құқығын қорғау, қоғамдық ортада ортақ тәртіпке бағыну – құқықтық мәдениеттің күнделікті өмірдегі нақты көріністері. Мұндай ұстанымдар заң талаптарын орындаумен қатар, адамдар арасындағы сенімді нығайтып, әлеуметтік тұрақтылықты қалыптастырады.

Әсіресе, өскелең ұрпақтың бойына осы түсінікті сіңірудің маңызы зор. Балаға өз құқығын үйретумен қатар, қатарласының да дәл сондай құқыққа ие екенін түсіндіру қажет. Мектептегі қарым-қатынастан бастап, отбасындағы тәрбиеге дейінгі әрбір ортада әділдік, сыйластық, жауапкершілік қағидалары орныққанда ғана заңды құрметтейтін саналы ұрпақ қалыптасады.

Түптеп келгенде, құқық пен бостандықты қорғау – тек мемлекеттік институттардың міндеті емес, ол – бүкіл қоғамға ортақ жауапкершілік. Заңның пәрмені оның қағаз жүзінде жазылуымен емес, азаматтардың күнделікті өмірде оны басшылыққа алуымен өлшенеді. Өз құқығын білетін, өзгенің еркіндігін бағалайтын және әр әрекетіне жауап бере алатын азаматтар көбейген сайын қоғамның құқықтық негізі де нығая түседі.

Өйткені әділетті қоғамның өлшемі – әркімнің өз құқығын талап етуінде ғана емес, өзгенің құқығын бұзбауды азаматтық ұстанымына айналдыруында.