Конституцияны мемлекеттің құқықтық іргетасы деп қана қарастыру жеткіліксіз. Ол – қоғамның мемлекетпен жасасқан қоғамдық келісімінің мәнін айқындайтын, биліктің шегін белгілейтін және азаматтың ел ішіндегі орнын анықтайтын басты құжат. Оның шынайы маңызы баптардың мазмұнымен ғана емес, сол нормалардың күнделікті өмірде қаншалықты орындалатынымен өлшенеді. Сондықтан Конституция туралы сөз қозғағанда, оның заңдық мәртебесін ғана емес, қоғамның құқықтық мәдениетін қалыптастырудағы рөлін де саралау қажет.

Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енді. Бұл – еліміздің конституциялық дамуындағы маңызды кезең. Жаңа Ата Заң мемлекеттің құқықтық негіздерін айқындаумен қатар, адам құқықтарының қорғалуын, билік институттарының жауапкершілігін және азаматтардың мемлекет ісіне қатысуын қамтамасыз ету мәселелерін алдыңғы орынға шығарады.

Құқықтың бастауы – адамға деген құрмет

Кез келген мемлекеттің өркениеттілік деңгейі азаматтарының құқықтарына қалай қарайтынынан байқалады. Адам өз құқығын қорғау үшін лауазымды тұлғаның ықыласына немесе жеке таныстығына тәуелді болмауы керек. Оның құқықтары нақты заңдық кепілдіктермен қамтамасыз етіліп, заң алдында бәріне бірдей талап қойылуы қажет.

Конституциялық тәртіптің негізгі мәні де осында. Адамның ар-намысы, бостандығы, жеке қауіпсіздігі мен заңды мүддесі мемлекеттік басқарудың кез келген деңгейінде ескерілуге тиіс. Егер азамат мемлекеттік органға өтініш білдіргенде әділ жауап алса, еңбек құқығы бұзылғанда қорғану тетіктеріне жүгіне алса, ал даулы мәселе туындағанда сот арқылы әділдік іздеу мүмкіндігіне ие болса, онда Конституцияның қоғамдық өмірдегі рөлі нақты көрініс табады.

Демек, құқықты жариялау мен оны қамтамасыз ету – екі бөлек мәселе. Біріншісі заңда бекітілсе, екіншісі мемлекеттік органдардың жұмысына, сот жүйесінің әділдігіне және қоғамның құқықтық сауатына байланысты. Конституцияның беделі осы екі бағыттың өзара үйлесуінен қалыптасады.

Заң үстемдігі – билікке де, азаматқа да ортақ талап

Құқықтық мемлекеттің басты ерекшелігі – заң талаптарының бәріне бірдей қолданылуы. Заңның күші адамның әлеуметтік жағдайына, қызметтік дәрежесіне немесе қоғамдық беделіне қарай өзгермеуі керек. Бұл қағида азаматтардың мемлекетке деген сенімін қалыптастырып, қоғамдағы әділеттілік сезімін нығайтады.

Алайда заң үстемдігін қамтамасыз ету тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Ол мемлекеттік қызметшінің шешімінен, мекеме басшысының жауапкершілігінен, жұмыс берушінің еңбек заңнамасын сақтауынан және қарапайым азаматтың өзгенің құқығын құрметтеуінен басталады. Бір адамның құқығы екінші адамның жауапсыз әрекетінен бұзылса, құқықтық мәдениеттің әлсіздігі байқалады.

Сондықтан Конституцияны құрметтеу дегеніміз – заңды тек жаза қаупінен қорқып орындау емес, оның қоғамдағы ортақ тәртіпті сақтауға арналғанын түсіну. Заң талаптарын саналы түрде орындау дағдыға айналғанда ғана құқықтық мемлекет қағидаты өміршең болады.

Азаматтық жауапкершілік – демократиялық қоғамның тірегі

Мемлекеттің дамуы тек мемлекеттік институттардың қызметімен өлшенбейді. Қоғамның сапасы азаматтардың қоғамдық мәселелерге қаншалықты белсенді араласатынына, ортақ шешімдерге қатысты пікір білдіруіне және өз міндеттерін орындауына да байланысты.

Азаматтың белсенділігі сайлау кезінде дауыс берумен немесе қоғамдық жиындарға қатысумен ғана шектелмейді. Ол жергілікті мәселелерді көтеруден, қоғамдық мүлікті қорғаудан, қоршаған ортаны таза ұстаудан, жалған ақпаратқа сын көзбен қараудан және заңсыздыққа бейжай қарамаудан көрінеді. Әрбір тұрғын өз ортасындағы мәселеге жауапкершілікпен қараса, қоғамдық басқарудың сапасы да артады.

Бұл ретте азаматтық белсенділік пен жауапкершілік бір-бірінен ажырамауы тиіс. Өз пікірін еркін білдіру басқа адамның ар-намысына нұқсан келтіруге құқық бермейді. Өз мүддесін қорғау өзгенің заңды құқығын шектеуге негіз бола алмайды. Демократиялық қоғамның тұрақтылығы еркіндік пен жауапкершіліктің тепе-теңдігіне сүйенеді.

Конституциялық мәдениет отбасынан басталады

Құқықтық сауаттылықты қалыптастыруды заң мәтіндерін жаттаумен шектеуге болмайды. Оның негізі – адамның бала кезінен әділдікке, тәртіпке, өзгенің пікіріне құрметпен қарауға және жауапкершілікке үйренуі. Бұл үдерісте отбасының, мектептің, білім беру ұйымдарының және бұқаралық ақпарат құралдарының орны ерекше.

Мәселен, балаға өз құқығын түсіндірумен қатар, өзгенің құқығын құрметтеудің маңызын ұғындыру қажет. Жасөспірімге заң бұзғаны үшін жауапкершілік бар екенін айтумен бірге, даулы жағдайды заңды жолмен шешудің тәсілдерін үйрету де маңызды. Осындай күнделікті тәрбие құқықты құр сөз емес, өмірлік ұстаным ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.

Әсіресе цифрлық ортада құқықтық мәдениеттің маңызы артып отыр. Интернеттегі қорлау, жеке мәліметтерді рұқсатсыз тарату, алаяқтық пен жалған ақпараттың таралуы азаматтардың құқықтық білімін жаңа деңгейде талап етеді. Технология өзгергенімен, адамның құқығын құрметтеу және өз әрекетінің салдарын түсіну қажеттілігі өзгермейді.

Ата Заңның шынайы өлшемі – қоғамдық сенім

Конституцияның күші оның мәтінінде ғана емес, сол мәтінге негізделген қоғамдық қатынастарда. Мемлекеттік орган ашық жұмыс істесе, азамат өз құқығын қорғау жолдарын білсе, заң бұзушылыққа немқұрайды қарамаса және қоғамда әділдікке деген сенім нығайса, Ата Заңның қағидаттары нақты мазмұнға ие болады.

Осы тұрғыдан алғанда, Конституцияны насихаттау бір реттік науқан немесе мерекелік шаралармен шектелмеуі керек. Оның мазмұнын қарапайым тілмен түсіндіру, азаматтардың құқықтық сауатын арттыру, мемлекеттік органдардың есептілігін күшейту және құқық бұзылған жағдайда тиімді қорғану тетіктерін қамтамасыз ету – өзара сабақтас міндеттер.

Қорытындылай айтқанда, Конституция – мемлекеттің бүгінгі тәртібін ғана емес, ертеңгі даму бағытын да айқындайтын құндылықтар жүйесі. Оның өміршеңдігі әр азаматтың құқығы қорғалғанда, әрбір мемлекеттік шешім заң талаптарына сай қабылданғанда және қоғамда жауапкершілік мәдениеті орныққанда көрінеді. Ата Заңды құрметтеу – оның мәтінін мойындаумен шектелмей, күнделікті өмірде әділдікке, заңдылыққа және адам қадіріне адал болу. Осындай ұстаным орныққан қоғамда Конституция қағаз жүзіндегі құжат емес, ел дамуының нақты тірегіне айналады.