Құқық пен бостандық – демократиялық қоғамның басты құндылықтарының бірі. Әр адамның өмір сүруге, білім алуға, еңбек етуге, өз пікірін еркін білдіруге, ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуына құқығы бар. Алайда құқық пен бостандық ұғымдарын тек «маған не рұқсат етіледі?» деген тұрғыдан түсіну жеткіліксіз. Өйткені адамның еркіндігі басқа адамның құқығы басталған жерде шектеледі. Осы тұрғыдан алғанда, құқық пен жауапкершілік – бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар.

Қоғамдағы тұрақтылықтың маңызды шарты – әр азаматтың өз құқығын білуімен қатар, өзгенің де құқығына құрметпен қарауы. Мәселен, сөз бостандығы адамның кез келген пікірін білдіруіне мүмкіндік бергенімен, бұл мүмкіндік өзге адамның ар-намысына тиетін сөз айтуға, жала жабуға немесе әдейі жалған ақпарат таратуға құқық бермейді. Сол сияқты жеке өмірге қол сұқпаушылық құқығы өзгелердің жеке кеңістігін құрметтеу міндетімен қатар жүреді.

Бүгінде бұл мәселе әсіресе цифрлық ортада өзекті. Әлеуметтік желілер адамның ойын еркін жеткізуіне, ақпарат алмасуына кең мүмкіндік берді. Бірақ виртуалды кеңістіктегі әрбір әрекеттің де салдары бар. Біреудің суретін рұқсатсыз жариялау, жеке мәліметін тарату, қорлайтын пікір жазу немесе тексерілмеген ақпаратты көпшілікке тарату – «интернеттегі еркіндік» деген ұғыммен ақталмайды. Себебі экранның ар жағында да нақты адамның құқығы, абыройы мен жеке өмірі тұр.

Құқықтық мәдениеттің қалыптасуы заңды жаттап алудан басталмайды. Ол күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерден көрінеді. Кезекте өзгенің уақытын құрметтеу, қоғамдық орында белгіленген тәртіпті сақтау, жол қозғалысы ережесін бұзбау, көршінің тыныштығын бұзбау, қызметкердің еңбегін бағалау – мұның бәрі құқыққа деген құрметтің нақты көрінісі. Яғни заң мен тәртіп тек құқық қорғау органдарының міндеті емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі.

Сарапшылардың пікірінше, азаматтың құқықтық сауаттылығы неғұрлым жоғары болған сайын, ол өз құқығын заңды жолмен қорғауға және өз міндетін саналы түрде орындауға бейім болады. Ал құқықтық сауатсыздық көбіне адамның өз құқығын білмеуіне ғана емес, басқа азаматтардың құқығын бұзуына да алып келуі мүмкін. Сондықтан құқықтық білімді мектеп қабырғасынан бастап қалыптастырудың маңызы зор.

Бұл ретте жасөспірімдер мен жастарға ерекше назар қажет. Өйткені әлеуметтік желідегі қарым-қатынас, кибербуллинг, интернеттегі алаяқтық, жалған ақпарат сияқты мәселелер олардың күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналды. Жас буын өз пікірін білдіру еркіндігін пайдалана отырып, жауапкершілікті де қатар сезінуі тиіс. Еркіндік – қалағаныңды істеу емес, өз әрекетіңнің салдарын түсіне отырып таңдау жасау.

Құқықтық мемлекет құру тек заңдардың болуымен өлшенбейді. Оның негізінде заңды құрметтейтін, өз құқығын білетін әрі өзгенің құқығын мойындайтын азаматтық қоғам қалыптасуы қажет. Бір адамның құқығын қорғау – екінші адамның құқығын жоққа шығару деген сөз емес. Керісінше, өзара құрмет пен жауапкершілік қоғамдағы сенім мен тұрақтылықты күшейтеді.

Сондықтан құқық пен бостандықты жауапкершіліктен бөлек қарастыруға болмайды. Өз құқығын қорғау – азаматтық ұстаным болса, өзгенің құқығын құрметтеу – өркениетті қоғамның өлшемі. Заң талаптарын сақтау жазадан қорқу үшін емес, ортақ тәртіп пен қоғамдық келісімді қамтамасыз ету үшін қажет.

Қорытындылай айтқанда, нағыз еркіндік – жауапкершілікпен шектелген еркіндік. Өз құқығын білетін, міндетін түсінетін және өзгелердің еркіндігіне құрметпен қарайтын азамат қана құқықтық мәдениеті жоғары қоғамның қалыптасуына үлес қоса алады. Құқықты құрметтеу – өзіңді ғана емес, қоғамды да құрметтеу.